Poznańskiej twierdzy nie da się zrozumieć, oglądając wyłącznie Cytadelę. Najciekawsze ślady dawnego systemu obronnego leżą dziś między osiedlami, torami, terenami zielonymi i zwykłymi ulicami. Część fortów zachowała fosy, kaponiery i koszary, inne istnieją już tylko jako czytelny ślad w terenie. To właśnie te mniej oczywiste miejsca pokazują, jak ogromnym przedsięwzięciem była Twierdza Poznań.
Pruski system fortyfikacji rozwijano przez cały XIX wiek. Po powstaniu twierdzy poligonalnej rozpoczęto budowę zewnętrznego pierścienia fortów: w latach 1876–1886 powstało dziewięć fortów głównych, oznaczonych numerami I–IX, oraz pierwsze forty pośrednie. W latach 1887–1890 dobudowano następne sześć fortów pośrednich. Ostatecznie pierścień miał prawie 10 km średnicy, a uzupełniały go schrony piechoty, magazyny amunicji, stanowiska artyleryjskie, drogi forteczne i urządzenia hydrotechniczne.
Zamiast Cytadeli: prawy brzeg i forty ukryte w zwykłym mieście
Dobrym punktem rozpoczęcia mniej oczywistej trasy jest Jaz Katedralny, czyli Dom Schleuse, w rejonie Ostrowa Tumskiego i Śródki. Dzisiaj łatwo przejść obok tego miejsca bez świadomości, że w XIX wieku regulowanie poziomu Warty i Cybiny stanowiło część systemu obronnego. Twierdza nie składała się bowiem wyłącznie z grubych murów. W razie zagrożenia wodę wykorzystywano do tworzenia zalewów utrudniających podejście do miasta.
Dalej warto skierować się na wschód i południowy wschód. Fort III przy ul. Krańcowej jest jednym z najciekawszych obiektów pierścienia, ponieważ znajduje się na terenie Nowego Zoo. Zachowały się tam m.in. koszary, prochownia, kaponiery oraz elementy stanowisk artyleryjskich. Prochownia była projektowana na około 35 ton czarnego prochu, a grubość murów części kaponiery czołowej przekracza 3 m. Na wale zachowała się również pancerna kopuła obserwacyjna.
Fort III ma jednak praktyczną wadę: nie jest obiektem, do którego można po prostu wejść z ulicy. Znajduje się na terenie zoo, a wnętrza udostępniane są podczas organizowanych wejść i pod opieką przewodnika. Terminy zmieniają się sezonowo, dlatego przed wyjazdem trzeba sprawdzić aktualny harmonogram. Samowolne szukanie wejść do zamkniętych części fortu nie ma sensu — część budowli jest uszkodzona, a wilgotne schody, studzienki i niezabezpieczone krawędzie są realnym zagrożeniem.
Kilka kilometrów dalej znajdują się Fort IIa na os. Czecha oraz Fort Ia w rejonie ul. Warownej. Oba należą do późniejszej generacji fortów pośrednich budowanych około 1887–1890 r. Ich charakterystycznym rozwiązaniem była fosa mająca około 6 m głębokości i 9 m szerokości, a ważniejsze części budowli łączyły podziemne przejścia. Wysoki poziom wód gruntowych zmusił konstruktorów do zastosowania kanałów odwadniających — dobry przykład tego, jak lokalne warunki terenowe wpływały na projekt twierdzy.
Na tej części trasy nie nastawiałbym się na klasyczne zwiedzanie muzealne. Tutaj ciekawsze jest odczytywanie fortyfikacji w krajobrazie: nasypów, układu fosy, zachowanych ceglanych elewacji i dawnych dróg dojazdowych. Latarka nie daje automatycznie prawa do wejścia do wnętrza. Jeżeli obiekt jest zamknięty, ogrodzony albo nie ma informacji o udostępnieniu, ogląda się go z zewnątrz.
Zachodni pierścień: Fort VII, Rusałka i schron, którego prawie nie widać
Po zachodniej stronie miasta najważniejszym punktem pozostaje Fort VII przy al. Polskiej. Militarnie jest interesujący jako element XIX-wiecznego pierścienia, ale jego późniejsza historia całkowicie zmienia charakter wizyty. W październiku 1939 r. Niemcy utworzyli tutaj Konzentrationslager Posen, pierwszy niemiecki obóz koncentracyjny założony na okupowanych ziemiach polskich. Dzisiaj działa tu Muzeum Martyrologii Wielkopolan – Fort VII.
Aktualne godziny udostępnienia są sezonowe. Od marca do października muzeum działa zasadniczo od wtorku do soboty 10:00–17:00, a w niedzielę 10:00–16:00; od listopada do lutego od wtorku do niedzieli 10:00–16:00. Ostatnie wejście odbywa się pół godziny przed zamknięciem. Bilet normalny kosztuje obecnie około 15 zł, ulgowy 10 zł, a we wtorek wstęp jest bezpłatny. Przed wizytą dobrze jednak ponownie sprawdzić cennik, bo Fort VII działa obecnie jako osobna instytucja i informacje publikowane w starszych materiałach potrafią się różnić.
Na dokładne zwiedzanie trzeba przeznaczyć 1,5–2 godziny. To nie jest szybki przystanek fotograficzny. Ekspozycja dotyczy więzienia, egzekucji i eksterminacji, dlatego muzeum rekomenduje ją starszej młodzieży i dorosłym. Trzeba też liczyć się ze schodami, nierównym podłożem, wąskimi przejściami i barierami architektonicznymi.
Z Fortu VII można pojechać w stronę Rusałki. Właśnie tam znajdowała się Bateria Bogdanka, wzniesiona około 1890 r. pomiędzy Fortem VIa i Fortem VII. Wypełniała lukę długości około 2,25 km w dolinie Bogdanki. Konstrukcja obejmowała wał ziemny i cztery stanowiska artyleryjskie. Samej baterii praktycznie już nie zobaczymy — została zlikwidowana podczas przekształcania terenu pod Jezioro Rusałka w latach 40. XX wieku. Jej dawny narys pozostaje jednak częściowo czytelny w układzie terenu.
To ważny punkt na trasie właśnie dlatego, że pokazuje, czego po Twierdzy Poznań już nie ma. Fortyfikacje nie są zbiorem kilkunastu zachowanych budynków. Część systemu została zasypana, rozebrana albo wchłonięta przez późniejszą zabudowę.
Kolejnym mocnym przystankiem jest schron przy ul. Babimojskiej. Powstał w latach 1903–1904 jako schron dla kompanii piechoty. Miał sześć pomieszczeń żołnierskich, osobne pomieszczenie dla oficerów, magazyn, latrynę i studnię. Oryginalna elewacja posiadała osiem okien i osiem wejść.
Najciekawszy rozdział przyszedł jednak później. W okresie zimnej wojny obiekt przystosowano do funkcji schronu przeciwlotniczego: zamurowano otwory i zasypano elewację, a wewnątrz zainstalowano m.in. agregat prądotwórczy, filtrownię i kotłownię. W efekcie mamy w jednym miejscu warstwy historii od pruskiej twierdzy po obronę cywilną XX wieku.
Niedogodność jest oczywista: obiekt z zewnątrz łatwo przeoczyć, a wejście do środka zależy od organizowanych terminów. Jeżeli ktoś przyjeżdża bez sprawdzenia kalendarza, może zobaczyć przede wszystkim ziemny nasyp i zamknięte wejście.
Jak ułożyć trasę, żeby nie stracić dnia na dojazdy i zamknięte bramy
Najgorszy wariant to próba objechania całego pierścienia fortecznego w kilka godzin. Forty są rozrzucone na obwodzie miasta, część leży na terenach użytkowanych przez inne instytucje, a dostęp do wnętrz nie jest jednolity. Samochodem trzeba liczyć około 30–40 km jazdy, jeśli połączy się prawy i zachodni odcinek pierścienia. Rowerem dystans jest podobny, ale zwykle potrzeba 5–7 godzin razem z postojami.
Rozsądniejszy plan to podział na dwa odcinki:
- trasa wschodnia: Jaz Katedralny → Fort III → Fort IIa → Fort Ia,
- trasa zachodnia: Fort VII → rejon dawnej Baterii Bogdanka → schron przy ul. Babimojskiej.
Na pierwszy dzień wybrałbym zachodni wariant, ponieważ pozwala zestawić trzy różne formy militarnego dziedzictwa: zachowany fort-muzeum, praktycznie nieistniejącą baterię i przebudowany schron piechoty. Różnice widać od razu, bez konieczności znajomości fachowej terminologii.
Przy planowaniu noclegu dobrze trzymać się centrum lub zachodniej części śródmieścia, a nie próbować mieszkać bezpośrednio przy jednym z fortów. Dojazdy i tak rozchodzą się promieniście po mieście. apartamentybrowarpoznan.pl może być tu sensownym punktem odniesienia przy szukaniu noclegu w Poznaniu, szczególnie gdy trasę forteczną łączy się ze zwiedzaniem centrum i planuje się zostać na więcej niż jeden dzień.
W teren zabrałbym przede wszystkim:
- buty z twardą podeszwą — cegła, ziemia, schody i wilgoć są na fortach standardem,
- niewielką latarkę, nawet podczas zwiedzania z przewodnikiem,
- cienką kurtkę lub bluzę, bo we wnętrzach bywa wyraźnie chłodniej niż na zewnątrz,
- mapę Poznańskiego Szlaku Fortecznego w telefonie,
- zapas około 30–45 minut między kolejnymi punktami, jeżeli jedziemy komunikacją miejską.
Nie brałbym natomiast wejścia do fortu „na żywioł”. Wiele obiektów jest siedliskiem nietoperzy, część podlega ochronie przyrodniczej, a niektóre mają uszkodzone stropy lub niezabezpieczone elementy. Forsowanie ogrodzenia jest jednocześnie niepotrzebne i ryzykowne. Najwięcej można zobaczyć podczas oficjalnych dni otwartych i oprowadzań organizowanych przez opiekunów obiektów.
Jeśli celem jest fotografowanie, najlepsze są wiosna i jesień. Latem gęsta roślinność potrafi zasłonić fosy i elewacje, zimą natomiast śliskie schody oraz błoto mocno ograniczają dostępność terenu. Na Fort VII najlepiej przyjechać rano; w przypadku pozostałych fortów ważniejszy od pory dnia jest wcześniej sprawdzony termin legalnego wejścia.
FAQ
Czy wszystkie forty Twierdzy Poznań można zwiedzać w środku?
Nie. Część obiektów jest muzeami lub ma organizowane zwiedzanie, inne znajdują się na terenach użytkowanych, są zamknięte albo można je oglądać wyłącznie z zewnątrz.
Ile fortów tworzyło zewnętrzny pierścień Twierdzy Poznań?
Powstało dziewięć fortów głównych oznaczonych numerami I–IX oraz dziewięć fortów pośrednich. System uzupełniały liczne schrony, baterie, magazyny i obiekty pomocnicze.
Ile czasu potrzeba na sensowne zwiedzanie mniej znanych obiektów?
Minimum jeden pełny dzień na jeden odcinek pierścienia. Próba połączenia wszystkich opisanych miejsc jednego dnia oznacza więcej czasu w samochodzie lub komunikacji niż przy samych fortyfikacjach.
Czy Fort VII jest typowym muzeum militarnym?
Nie. To przede wszystkim miejsce pamięci związane z niemieckim obozem koncentracyjnym działającym tam od 1939 r. Militarna architektura jest ważnym tłem, ale zasadnicza ekspozycja dotyczy historii więźniów i ofiar.
Czy na trasę można zabrać dzieci?
Na zewnętrzne odcinki szlaku tak, o ile teren jest legalnie dostępny. Ekspozycja Fortu VII jest rekomendowana odbiorcom od około 14. roku życia ze względu na tematykę.
Czy warto objeżdżać forty rowerem?
Tak, szczególnie przy dobrej pogodzie. Pierścień jest rozległy, ale odległości między kolejnymi obiektami zwykle dobrze pasują do roweru. Trzeba tylko uwzględnić miejskie ulice, odcinki bez wydzielonej infrastruktury i konieczność pozostawienia roweru przed niektórymi obiektami.
Od czego zacząć?
Najpierw sprawdź aktualne godziny Fortu VII oraz terminy wejść do Fortu III i schronu przy Babimojskiej. Dopiero później układaj kolejność przejazdu. Najczęstszy błąd to planowanie trasy według mapy, bez sprawdzenia dostępności wnętrz — wtedy kilka godzin kończy się oglądaniem zamkniętych bram. Na pierwszy wyjazd wybierz zachodni odcinek: Fort VII, okolice dawnej Baterii Bogdanka i schron przy Babimojskiej. To najkrótszy sposób, żeby zobaczyć, jak różne ślady naprawdę pozostały po Twierdzy Poznań.
